Бишкекте “Жергиликтүү өз алдынча башкаруу: туруктуу жергиликтүү өнүгүү мүмкүнчүлүктөрү, тоскоолдуктар жана жарандардын кызыкчылыгы үчүн кызмат көрсөтүү” аттуу тегерек столдун алкагында, Кыргыз Республикасынын жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын өнүктүрүүнүн көйгөйлөрү жана мүмкүнчүлүктөрү  талкууланды.

Тегерек столго мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын, Борбордук шайлоо комиссиясынын жана медиа коомчулуктун өкүлдөрү катышты.

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу бирлигинин директору Бектурган Орозбаев мамлекеттик башкарууну реформалоонун алкагында жергиликтүү өз алдынча башкарууну өнүктүрүүнүн жаңы мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө айтып берди. Мамлекеттик башкаруу тутумун кайра түзүү, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарын оптималдаштыруу жана натыйжалуулугун жогорулатуу үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түзөт. Ал өз сөзүндө ушул мүмкүнчүлүктөрдү кандайча пайдалануу, мамлекетке жана калкка кандай пайда алып келе турганы боюнча сунуштарды берди.

КР БШК жетекчиси Н. Шайлдабекова 2021-жылдын 11-апрелинде өтө турган жергиликтүү кеңештерге депутаттарды шайлоону өткөрүүдөгү өзгөчөлүктөр жана жергиликтүү башкаруу органдарынын шайлоолорду даярдап жана өткөрүүдөгү жардамы тууралуу маалымат берди.

Октябрь жана апрель айларында добуш берүүнүн бирдей  күнүн караган шайлоолордун жаңы графигинин пландалуусу боюнча түшүндүрүлдү. Ошентип, 2021-жылдын апрелинде  448 жергиликтүү кеңешке, 28 шаардык кеңешке жана 420 айылдык кеңешке, анын ичинен 2020-жылы шайлоосу токтотулган 30 жергиликтүү кеңешке, ыйгарым укуктары 2020-жылдын декабрь айында аяктаган 386 кеңешке жана ыйгарым укуктары 2021-жылдын майында аяктай турган 32 кеңешке шайлоолор дайындалган.

Учурда республика боюнча 8 722 мандат бар, анын ичинен: эркектер - 7 783 (89,2%), аялдар - 933 (10,8%). Ошол эле учурда, айылдык кеңештердеги аялдардын саны айылдык депутаттардын жалпы санынын 9% ашпайт.

Ушуга байланыштуу, аялдардын жергиликтүү деңгээлдеги шайлоого жана башкарууга активдүү катышуусу үчүн шарттарды түзүү максатында, мамлекет ар бир шайлоо округундагы аялдар үчүн айылдык кеңештердеги мандаттардын кеминде 30% аялдар үчүн резерв кылуу сыяктуу мыйзамдык атайын чараларды киргизди. Учурдагы жергиликтүү кеңештерге шайлоодо бул ченем бардык айылдык кеңештерде биринчи жолу кеңири ишке ашырылат. Аялдардын жергиликтүү кеңештерге кирүү мүмкүнчүлүктөрү кеңейип, жергиликтүү башкаруу процесстерине активдүү катыша алышат.

Ошол эле учурда, мыйзамдын ушул ченемдерин жүзөгө ашыруунун ийгилиги үчүн бардык тараптардын аракеттери, анын ичинде жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын өкүлдөрүнүн колдоосу талап кылынаарын БШК жетекчиси белгилеп кетти.

Шайлоо алдында гана түзүлүп, жүктөлүп келген шайлоочулардын тизмеси, эми https://tizme.gov.kg// сайтындагы шайлоо участкаларынын чектеринде алфавиттик тартипте, ар дайым жеткиликтүү экени белгиленди.

Учурда шайлоочулардын тизмесинде 3 563 574 шайлоочу бар. Шайлоочулардын тизмеси боюнча 18 жаштан жогору жана али өтө элек жарандарды биометрикалык каттоодон өткөрүү боюнча иштер турат. Ошондой эле, шайлоочулардын бир кыйла бөлүгүндө паспорттогу белги менен даректик - маалымдамалык базада каттоонун айырмачылыктары бар, демек, жарандар менен паспортторун жаңыртуу, эски паспортторду ID-карталарга алмаштыруу боюнча иш алып баруу керек.

БШК МКК менен биргеликте шайлоочулардын тизмесине киргизүү үчүн биометрикалык каттоодон өтпөй калган жарандардын санын кыскартуунун үстүндө иштеп жатат. Бул үчүн 20-мартка чейин Борбордук шайлоо комиссиясынын жана Мамлекеттик каттоо кызматынын мобилдик автобустары менен бардык шаарларды жана райондорду кыдырып, алар аркылуу биометрикалык каттоодон өтүп, паспорт алмаштырууга арыз жазып, туруктуу жашаган жери боюнча каттоону жаңыртып, электрондук санарип колтамгага ээ болуп, ошондой эле шайлоо боюнча суроолорго жооп алууга болот.

БШКнын башчысы ЖӨБ органдарын өкмөттүн токтомуна ылайык шаарлардын жана айылдардын даректеринин регистринин маалыматтарын тынымсыз жаңыртып турууга, ал жакка жаңы жана кайрадан аталган көчөлөрдү жана обьектилерди убагында киргизүүнү, ал жактарда катталган жарандар өздөрүнө тиешелүү участоктор боюнча шайлоочулардын тизмесине туура киргизилиши үчүн бирге аракет кылууга чакырды.  

Мыйзамдарда бекитилген жергиликтүү мамлекеттик органдардын жана жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын маанилүү милдети, ден-соолугунда кемтилгеси бар адамдар үчүн шайлоо участкаларынын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылуу жана алардын добуш берүүгө катышуусуна көмөктөшүү болуп саналат. Өткөн шайлоолордо ушул ишти активдештиргендиги үчүн жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын башчыларына ыраазычылык билдирилди, анын натыйжасында шайлоо участкаларынын 85% пандустар менен жабдылган жана бардык УШКларды пандустар менен камсыздоону жергиликтүү кеңештерге шайлоонун алдында аяктоо сунушталды. УШКлардын жеткиликтүүлүгү адам укуктарынын сакталышы боюнча прокурордук көзөмөлгө алынат.

Шайлоолордо жергиликтүү өз алдынча башкаруунун мыйзамдар менен бекитилген милдеттерине, ошондой эле бардык талапкерлерге бирдей шарттарда - үгүт материалдарын илүүгө жана шайлоочулар менен жолугушуу үчүн жай берүүнү камтыйт.

Ошондой эле жергиликтүү өз алдынча башкаруунун өкүлдөрүнө атайын алгоритмге ылайык, шайлоодо санитардык-эпидемиологиялык коргоо чараларын катуу камсыз кылуусу, анын ичинде имараттарды дезинфекциялоосу, температураны көзөмөлдөө, социалдык аралыкты сактоосу ж.б. тууралуу айтылды. 

Шайлоого даярдануу учурунда жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын жардамы  натыйжалуу, бирок шайлоо процессине кийлигишүүдөн алыс болуп, мыйзамда көрсөтүлгөн чектерде болушу керек. Ошол эле учурда айрым талапкерлерге жана партияларга жардам берүү максатында административдик ресурстарды колдонуу аракеттерине жол берилбеши зарыл. Административдик ресурстарды кыянаттык менен колдонуу, Жоруктар кодексине ылайык кылмыш жоопкерчилигине жана айрым кызматтарды ээлөөгө тыюу салуу менен 20 000ден 30 000 сомго чейин айып салууга алып келет.

Шайлоо мыйзамдарына ылайык, административдик ресурстарды кыянаттык менен пайдаланууга талапкерлердин, кызмат адамдарынын, мамлекеттик жана муниципалдык уюмдардын жетекчилеринин, жалпыга маалымдоо каражаттарынын мүчөлөрү жана уюштуруучулары шайлоодо адамдык, каржылык, материалдык, жалпыга маалымдоо каражаттарын, институционалдык ресурстарды кыянаттык менен пайдалануу кирет. Мындан тышкары мамлекеттик жана муниципалдык уюмдардын жетекчилеринин же мамлекеттик жана муниципалдык ишканалардын кызматкерлеринин мамлекеттик (муниципалдык) үлүшү 30% болгон муниципалдык ишканалардын, мекемелердин үстүнөн көзөмөлдүк кылуусу, бардык талапкерлердин теңчилигин бузуп тигил же бул талапкерлерди, саясый партияларды колдоого трансформациялана турган финансы булактарын көзөмөлдөө жана аларды бөлүштүрүү кирет.

Маалымат үчүн:  Административдик ресурсту кыянаттык менен пайдалануунун түрлөрүнө булар кирет:  

1) өзүнө баш ийген же башка кызматтык көз карандылыктагы адамдарды, башка мамлекеттик же муниципалдык кызматкерлерди, мамлекеттик же муниципалдык билим берүү уюмдарынын жана саламаттыкты сактоо мекемелеринин кызматкерлерин талапкерди көрсөтүүгө жана (же) шайлоого көмөктөш болгон иш-чараларды жүргүзүүгө тартуу;

2) эгерде башка талапкерлер ошол эле жайларды ошондой эле шарттарда колдоно алышпаса, мамлекеттик органдар же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары ээлеген жайларды шайлоого көмөктөш болгон иш-чараларды жүзөгө ашыруу үчүн колдонуу;  

3) мамлекеттик мекемелердин же жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдарынын иштешин камсыз кылган телефон, факсимилдик жана байланыштын башка түрлөрүн, маалыматтык кызматтарды, оргтехниканы колдонуу жана (же) шайлоого көмөктөш болгон иш-чараларды жүзөгө ашыруу үчүн пайдалануу;

4) мамлекеттик же муниципалдык менчикте турган транспорт каражаттарын талапкерлерди көрсөтүүгө жана (же) шайлоого өбөлгө түзгөн иш-чараларды жүзөгө ашыруу үчүн акысыз же жеңилдетилген шарттарда пайдаланууга;

5) мамлекеттик кызматчылардын же муниципалдык кызматкерлердин иш сапарларында шайлоо алдындагы үгүт иштерин жүргүзүүсү;

6) үгүт иштерин жүргүзүү үчүн жалпыга маалымдоо каражаттарына (башка талапкерлерге салыштырмалуу) артыкчылыктуу жеткиликтүүлүк;

7) мамлекеттик органдар жана (же) жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары уюштурган массалык (коомдук) иш-чаранын жүрүшүндө үгүт иштерин жүргүзүү;

8) шайлоо алдындагы үгүт мезгилинде жасалган иштер жөнүндө отчетторду жалпыга маалымдоо каражаттарында, үгүт басылмаларында жарыялоо, талапкердин атынан тиешелүү шайлоо фондунун каражаттарынан төлөнбөгөн куттуктоолорду жана башка материалдарды таркатуу.

9). Мамлекеттик жана муниципалдык кызмат орундарын ээлеген талапкерлер, ошондой эле мамлекеттик, муниципалдык ишканалардын, мекемелердин, мамлекеттик (муниципалдык) үлүшү 30 пайыздан жогору болгон ишканалардын жана алардын түзүмдүк бөлүктөрүнүн жетекчилеринин кызмат орундары, алардын кызмат адамынын артыкчылыктарын же кызматтык абалдын жана административдик ресурстардын башка түрлөрүн пайдаланууга укуктары жок.

Талапкер болбогон жана мамлекеттик, муниципалдык кызмат орундарын ээлеген адамдар, ошондой эле мамлекеттик, муниципалдык ишканалардын, мекемелердин, мамлекеттик (муниципалдык) катышуусу 30 пайыздан жогору болгон ишканалардын жана алардын түзүмдүк бөлүктөрүнүн жетекчилеринин кызмат орундары, талапкерди көрсөтүү же шайлоо максатында кызматтык же кызматтык абалдын жана административдик ресурстардын башка түрлөрүнүн артыкчылыктарын пайдаланууга укуксуз.

10). Жалпыга маалымдоо каражаттарынын жана интернет басылмалардын жетекчилери, башкаруу мүчөлөрү жана уюштуруучулары, журналисттер, жалпыга маалымдоо каражаттарын өндүрүүчү уюмдардын башка чыгармачыл кызматкерлери, эгерде бул адамдар талапкердин, саясий партиянын ишенимдүү адамы же ыйгарым укуктуу өкүлү болсо, аларга шайлоо кампаниясын маалымат каражаттары аркылуу чагылдырууга катышууга тыюу салынат.