Кыргыз Республикасынын Шайлоо жана референдум өткөрүү боюнча борбордук комиссиясы, Көзкарандысыз Мамлекеттердин Шериктештигине (КМШ) мүчө мамлекеттердин Парламенттер аралык Ассамблеясынын Кеңеши жана демократиянын өнүгүүсүнө, парламентаризмге жана КМШ ПАА мүчө-мамлекеттеринин жарандарынын шайлоо укуктарынын сакталышына мониторинг жүргүзүү боюнча эл аралык институтунун Бишкектеги филиалы менен биргеликте “Шайлоонун ачыктыгын жана ишенимдүүлүгүн  камсыз кылуунун заманбап технологиялары” деген аталышта эл аралык конференция өткөрдү.

Конференция  эки аянтта -  Бишкекте жана Санкт-Петербургда онлайн өттү.

 Иш-чарага Кыргыз Республикасынын БШК төрайымы Н.Шайлдабекова, КМШ ПАА Кеңешинин Катчылыгынын жетекчи - баш катчысы Дмитрий Кобицкий, КМШ ПАА Кеңешинин Баш катчысынын орун басары, КР ЖК ыйгарым укуктуу өкүлү Нурбек Сатвалдиев, КМШ ПАА ДӨМЭАИнин Бишкек филиалынын директору Исламбек Мурсабеков, КМШ ПАА ДӨМЭАИнин Бакуда, Ереванда жана Кишиневдогу филиалдарынын өкүлдөрү, Москвадан, Санкт-Петербургдан жана Билефельдден (ГФР) окумуштуулар жана эксперттер, КР БШК мүчөлөрү катышышты.

Кыргыз Республикасынын БШК төрайымы  Нуржан Шайлдабекова санариптик технологияларды Кыргыз Республикасынын шайлоо тутумуна киргизүү жөнүндө, Кыргызстандын шайлоо моделинин артыкчылыктары жана жетишкендиктери жөнүндө айтып берди.

“Борбордук шайлоо комиссиясы шайлоонун ачык-айкындыгына, калыстыгына жана ишенимдүүлүгүнө жетишүү үчүн, шайлоо процессине санарип технологияларын максималдуу  киргизип жатат. Кыргыз Республикасында шайлоочулардын тизмесин түзүү жана шайлоого катышуу биометрикалык каттоонун негизинде жүргүзүлөт, бул манипуляцияларды жокко чыгарат жана шайлоочулардын ишенимин камсыз кылат. Добуш берүүнүн натыйжаларын эсептөө үчүн автоматтык эсептөөчү урналар жана кол менен эсептөө колдонулат. Тизме порталы (https://tizme.gov.kg/) иштелип чыкты, анда шайлоочулардын тизмелери, аймактар, жынысы, жаш курактары боюнча маалыматтар, ошондой эле шайлоочулардын тизмеси боюнча статистика камтылган, ал  шайлоо мезгилинде күн сайын, ал эми шайлоо аралык мезгилде ай сайын жаңыланып турат», - деди Н.Шайлдабекова.

 КМШ ПАА Кеңешинин Катчылыгынын Баш катчысы жана  жетекчиси Дмитрий Кобицкий заманбап маалыматтык-коммуникациялык технологиялар жарандардын өз укуктарын жүзөгө ашыруу мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтет, бирок ошол эле учурда деструктивдүү максаттарда колдонсо болот деп баса белгиледи.

«Учурда Көзкарандысыз Мамлекеттер Шериктештигинин Мамлекет башчыларынын эл аралык маалымат коопсуздугун камсыз кылуу жаатында кызматташуу жөнүндө биргелешкен билдирүүсүн даярдоо жүрүп жатат, бул ушул маселенин олуттуу экендигин жана ага көңүл бурулгандыгын айгинелейт. Шайлоо процесстеринин ыкчам технологияланышы шайлоолорго байкоо жүргүзүү үчүн колдонулуп жаткан ыкмаларды жана критерийлерди кайра карап чыгуу жана аягына чыгаруу маселесин так көтөрүп чыкты», - деп белгилеп, КМШ ПААнын Өнүгүүсүнө Мониторинг жүргүзүү боюнча Эл аралык Институт КМШдан келген эл аралык байкоочулар үчүн сунуштарды жаңыртуунун үстүндө иштеп жаткандыгын баса белгиледи.

КМШ ПАА Кеңешинин Башкы катчысынын орун басары - Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин ыйгарым укуктуу өкүлү Нурбек Сатвалдиев маалыматтык технологияларды колдонуу аркылуу мамлекеттик башкаруунун натыйжалуулугун, шайлоо процесстерин башкаруунун сапатын жогорулатуу мүмкүнчүлүктөрүн, айрыкча шайлоонун ачыктыгын жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылууну белгиледи.

КР БШК башчысынын айтымында, алдыдагы 4-октябрдагы парламенттик шайлоого даярдык көрүү үчүн “Шайлоочулар кабинети” кызматы иштелип чыккан.

«Бул кызмат арыздарды берүү мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүү менен жарандардын жигердүү шайлоо укугун ишке ашыруу шарттарын жакшыртуу максатында иштелип чыккан. Системада электрондук арыз берүү жана каттоо үчүн керектүү маалыматтар, берилген арыздардын иштелип чыгуу статусу, шайлоочу дайындалган шайлоо участкасы жөнүндө маалыматтар, эскертүү, кыймылдын тарыхы бар», - деди Нуржан Шайлдабекова.

КМШга мүчө мамлекеттердин Парламенттер аралык Ассамблеясынын Кеңешинин өкүлдөрүнө Кыргыз Республикасынын БШК тарабынан иштелип чыккан, талапкерлер жана саясий партиялар жөнүндө шайлоочулардын ачыктыгын, жеткиликтүүлүгүн жана маалымдуулугун жогорулатуу максатында иштелип чыккан (алардын программалары, биографиялык маалыматтары, шайлоо фонддору) жана  шайлоо жараянын маалымдоо компоненттеринин бири болуп саналган  “Талапкер” ресурсу сунушталды.

Шайлоодо колдонулган жабдыктарга,  келген адамды аныктоого жана  добуштарды автоматтык түрдө саноого өзгөчө көңүл бөлүндү. 

“Автоматтык режимде добуш берүү аяктагандан кийин, маалыматтар корголгон  байланыш каналдары аркылуу АЭУдан БШКнын борбордук серверине жөнөтүлөт. Участкалык шайлоо комиссияларындагы АЭУдагы  97% маалыматтар добуш берүү аяктагандан кийин 1,5 сааттын ичинде келип түшөт.  Ошол эле учурда жалпы добуш берүү күнүндө маалыматтар Маалыматтык Шайлоо тутумунда такай жаңыланып турат жана баарына жеткиликтүү», - деди БШК жетекчиси.

Ленинград областынын (Россия) Шайлоо комиссиясынын төрагасы Михаил Лебединский мыйзамдарда жана эл аралык стандарттарда белгиленген шайлоону ачык жана айкын даярдоонун жана өткөрүүнүн талаптарын ишке ашыруу үчүн колдонулган ыкмалар жөнүндө айтып берди. Ленинград областында 13-сентябрда губернаторду шайлоодо негизги добуш берүү күнү белгиленди. Быйыл биринчи жолу, алар үч күндүн ичинде өтүп жатат.

«Өз ишинин ачыктыгын камсыз кылуу максатында шайлоо комиссиялары социалдык тармактарда жигердүү иштеп жатышат, шайлоо комиссияларынын жыйналыштары онлайн режиминде көрсөтүлүп жатат. Бардык шайлоо участоктору видео байкоо менен жабдылган, бюллетендерди автоматтык түрдө иштетүүчү 188 комплекс орнотулган, бул добуштардын дээрлик 27% ушул жол менен иштетүүгө мүмкүндүк берет. Быйыл биз ачык добуш берүүнүн үч жаңы түрүн уюштуруп жатабыз, эми аларды сыноодон өткөрүп жатабыз жана мындан ары өнүгүүгө жардам берет деп ишенебиз ”, - деп баса белгиледи Михаил Лебединский.

    КМШ ПАА ДӨМЭАИнин эксперти, юридика илимдеринин доктору, профессор, Россия Федерациясынын илимге эмгек сиңирген ишмери Роман Ромашов  "Шайлоо процессиндеги маалыматтык коопсуздук: заманбап чакырыктар жана коркунучтар, оптималдаштыруунун жолдору" аттуу докладын жаңы маалыматтык-коммуникациялык технологияларды жайылтууга байланыштуу   маалыматты жайылтуу маселелерин мыйзамдык жөнгө салууну өркүндөтүү зарылдыгына арнады.

«Интернет мейкиндиги мамлекеттик юрисдикция менен чектелбейт жана мамлекеттер аны толук көзөмөлгө алуу мүмкүнчүлүгүнө ээ эмес.  Борбордук шайлоо комиссиясы көрсөткөн мамлекет, ал белгилеген эрежелердин чегинде иш алып барат жана маалымат агымдарын мыйзамсыз максаттарда колдонгон деструктивдүү күчтөр өз иш-аракеттеринде иезуиттердин “Максат каражатты актайт” принцибин жетекчиликке алышат, - деп Роман Ромашов көйгөйдү белгилеп, процесстин бардык катышуучуларынын чыныгы жоопкерчилиги алдында шайлоонун ачык-айкындуулугун жана атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн камсыз кылуу зарылдыгын баса белгиледи.

 КМШ ПАА Кеңешинин катчылыгынын башчысынын орун басары - КМШ ПАА ДӨМЭАИнин директору, юридика илимдеринин доктору, профессор Иван Мушкет шайлоонун ачыктыгын жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылуунун курамдык бөлүгү катары шайлоочулардын укуктук нигилизмин  жеңип чыгуунун маанилүүлүгү жөнүндө маселе көтөрдү. Ал укуктук нигилизмди жеңүү үчүн шайлоочулардын укуктук маданиятын жогорулатуу, шайлоочунун инсандык жигердүү позициясын калыптандыруу, айрыкча жаш шайлоочуга карата укуктук билим берүү менен алектенүү керек деген пикирин билдирди.

«Жаштар менен иштөө, аларды агартуу жана билим алуу бүгүнкү күндө өзгөчө актуалдуулукка ээ болууда. Бул багытта КМШ Жаштар парламенттер аралык ассамблеясы көп иштерди жасап жатат. Жаш парламентарийлерде көптөгөн демилгелер бар, эми алар КМШ өлкөлөрүнүн жаштарын ар кандай деңгээлдеги шайлоо комиссияларынын ишине тартуу маселелерин талкуулап жатышат», - деп баса белгиледи Мушкет. Ал ошондой эле шайлоочулардын арасында, өзгөчө жаштарды чөйрөсүндө  окуу-консультативдик ишмердүүлүктү активдештирүү зарылдыгын белгилеп өттү.

«Байкоочуларды окутуу жана алардын квалификациясын жогорулатуу үчүн атайын курстарды жана программаларды түзүү керек. Бул иш-чара КМШ өлкөлөрүндө болуп жаткан шайлоо өнөктүгүнө дал келиши керек », - деди институттун директору.

Россиянын Шайлоо Укугу Коомдук Институтунун (РШУКИ) Кеңешинин төрагасы, юридика илимдеринин кандидаты, Россия Федерациясынын эмгек сиңирген юристи Игорь Борисов өзүнүн "Шайлоо технологияларын өнүктүрүүнүн азыркы этабында мамлекеттердин шайлоонун ачыктыгын жана айкындуулугун камсыз кылуудагы милдети" деген сөзүндө шайлоо жол-жоболорунун техникалык өнүгүү темпин эске алуу менен, байкоо жүргүзүүнү жөнгө салуучу документтерге өзгөртүү киргизүү зарылдыгын белгиледи.

 "Бүгүнкү күндө байкоо жүргүзүү институтуна байкоо жүргүзүүнүн жаңы технологияларына өтүүдө көмөктөшүү, шайлоонун натыйжаларынын аныктыгы жана ишенимдүүлүгү жөнүндө бардык күмөндөрдү жоюуга мүмкүндүк берүү менен, бул байкоо жүргүзүүнүн айрым стандарттарын иштеп чыгуу үчүн эл аралык аянтчаларда тиешелүү ишти талап кылат", - деди   Игорь Борисов.

Мэриленд Университетинин (АКШ) доктору (PhD) Эмилбек Джураев шайлоодогу манипуляцияга себеп болгон факторлор жана аларды жеңүү жолдору жөнүндө айтып жатып, шайлоо жараянынын саясий жана коомдук процесстер менен ажырагыс байланышын белгиледи. Ал шайлоочулардын эркин бурмалоого алып келиши мүмкүн болгон системалык факторлорду, ошондой эле бул көрүнүштөрдү азайтууда технологиянын ролун баса белгиледи.

 КМШ ПАА Кеңешинин Башкы катчысынын кеңешчиси, юридика илимдеринин кандидаты Сергей Караваев аралыктан электрондук добуш берүүнү ишке ашыруу тажрыйбасына токтолду. Ал шайлоо тутумундагы жаңылыктарды, анын ичинде жаңы технологияларды колдонууга байланыштуу жаңылыктарды коомдук кабылдоодогу түшүнүксүздүктү белгиледи.

КМШ ПААнын Бишкек филиалынын директору Исламбек Мурсабеков болуп өткөн тегере столдо Борбордук шайлоо комиссиясынын мүчөсүнүн укуктук статусунун өзгөчөлүктөрү жөнүндө КМШ өлкөлөрүнүн тажрыйбасына таянып айтып берди. Ал белгилегендей, Шериктештик мейкиндигинде шайлоо тутумун өнүктүрүү жигердүү уланууда жана ошол эле учурда жаңы чакырыктар пайда болууда. Ал жакында эле пайда болгон социалдык тармактардагы шайлоо комиссияларынын мүчөлөрүнө кысым көрсөтүү көйгөйүнө жана бул көрүнүшкө каршы туруучу механизмдерди түзүү зарылдыгына көңүл бурду.

 Билефельд университетинин илимий кызматкери (Германия) Анатолий Бояшов электрондук добуш берүү тутумун уюштуруу жана колдонуу ыкмаларын стандартташтыруу маселелерине токтолду. Эл аралык уюмдардын, КМШ ПААнын шайлоо процессинде маалыматтык технологияларды колдонуу стандарттарын иштеп чыгууда жана кабыл алууда ролун белгиледи.

"Электрондук добуш берүү тутумдарын колдонууну жөнгө салган эл аралык келишимдер жок болсо, шайлоону байкоо жүргүзүү тажрыйбасы бар эл аралык уюмдар, мисалы КМШ ПАА жаңы стандарттарды жана эрежелерди демилгелей алат”, - деп баса белгилеп,  Анатолий Бояшов, ЕККУнун жана КМШнын маалыматтык-коммуникациялык тутумдардын аудити жана коммерциялык эмес уюмдардын электрондук добуш берүү тутумунун мониторингине катышууну консолидациялоо маселелерге карата мамилелеринин айырмачылыгына токтолду. ЕККУнун көрсөтмөлөрүндө иш жүзүндө коомдук уюмдардын байкоочуларынын иш-милдеттеринин эң маанилүүсү камтылган, ал эми КМШ алкагында маалыматтык-коммуникациялык тутумдардын туура иштешин текшерүү түздөн-түз байкоочуларга жүктөлгөн.

 "Эл аралык мамилелердин мамлекеттик эмес катышуучуларында, корпорацияларда, учурда маалыматтарды чогултуу жана сактоо менен байланышкан адам укуктары компонентин бузгандыгы үчүн эч кандай жоопкерчилик жок", - деди эксперт.

Эл аралык конференциянын катышуучулары шайлоонун ачыктыгын жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылуунун заманбап технологияларын, шайлоо технологияларын өнүктүрүүнүн азыркы этабында мамлекеттердин шайлоонун ачыктыгын жана маалымдуулугун камсыз кылуудагы милдеттенмелери, манипуляцияларга жана аларды жеңүүгө өбөлгө түзгөн факторлор, чоң маалыматтардын көйгөйлөрү жана электрондук добуш берүү тутумдарын стандартташтыруу маселелерин талкуулашты.

КР БШК Маалыматтык бөлүмү